elsqbgenderusr
Σύνδεση

Login to your account

Username *
Password *
Remember Me
μενού

Ο Βίος του Ισμαήλ Φερίκ Πασά

Ο Βίος του Ισμαήλ Φερίκ Πασά- spina nel cuore

(Ένα βιβλίο για τις διπλές πατρίδες, την διπλή ταυτότητα και την επιστροφή στα πατρικά χώματα)

 

«Ομολογώ ότι δεν είχα πρόθεση να κάνω ιστορικό μυθιστόρημα ή μυθιστορηματική βιογραφία – με την τρέχουσα τουλάχιστον σημασία – γράφοντας το «Βίο του Ισμαήλ Φερίκ πασά» : Απ’ όλα πιο πολύ μ’ ενδιέφερε να γράψω για πρόσωπα, που έντονα με είχαν συγκινήσει και προβληματίσει. Σύγχρονα ή ιστορικά, πραγματικά ή φανταστικά, αυτό δεν έχει πάντα απόλυτη διαύγεια, μιας κι όλα ανακατεύονται με πολλούς και διάφορους τρόπους στο χωνευτήρι της γραφής. Η ιστορία ανέκαθεν υπήρξε ένα προσφιλές – κατά καιρούς και προσφιλέστατο – πεδίο για μεγάλο μέρος της λογοτεχνικής έμπνευσης». Ρέα Γαλανάκη, από τον πρόλογο του βιβλίου , εκδόσεις Καστανιώτη 2008

«Δεν με συγκίνησε τόσο η αιχμαλωσία του ήρωα ούτε η αλλαγή της πίστης του, συνηθισμένο φαινόμενο στην Οθωμανική αυτοκρατορία, όσο η επιστροφή στο πατρικό του σπίτι, ο ψυχικός του κλυδωνισμός, οι εικόνες του παρελθόντος που ξαναζωντάνεψαν για να δεχτεί η γη η ελληνική τον εξωμότη της. Άραγε εμείς πώς θα επιστρέψουμε στη γενέθλια γη μας;»  Ρέα Γαλανάκη, από τον πρόλογο του βιβλίου , εκδόσεις Καστανιώτη 2008

 

 « … Όταν το βιβλίο βγήκε στην Αίγυπτο, γνωρίστηκα με τους απογόνους

του που με θεωρούν πλέον μέλος της οικογένειας. Και για να μη θεωρούμε όλους  τους Άραβες φανατικούς, πρέπει να σας πω ότι η πέμπτη εγγονή του Ισμαήλ - αυτή  η υπέροχη γυναίκα - έμαθε από το βιβλίο ότι ο Ισμαήλ καταγόταν από ελληνική χριστιανική οικογένεια και είπε «τι ωραία!». Ευχαριστήθηκε που κυλάει ελληνικό  αίμα στις φλέβες της». Ρέα Γαλανάκη (σε συνέντευξή της στην Κ. Ανέστη)

 

Ο ιστορικός πυρήνας του βιβλίου είναι η σφαγή και η υποδούλωση των εγκλείστων στο σπήλαιο της Μιλάτου (Φεβρουάριος του 1823) από τις δυνάμεις του Χασάν πασά, γαμπρού  του Μεχμέτ Αλή της Αιγύπτου. Ανάμεσα στους αιχμαλώτους που μεταφέρονται στην Αίγυπτο είναι και ο πρωτότοκος γιος του Παπά Φραγκιού, ο Εμμανουήλ Καμπάνης Παπαδάκης.

Ένα κρητικόπουλο, με το όνομα Εμμανουήλ, αποχωρίζεται με τη βία από την οικογένεια του, αιχμαλωτίζεται από τους Οθωμανούς και καταλήγει στην Αίγυπτο. Ο Ισμαήλ μεγαλώνει σ’ ένα περιβάλλον όπου παλεύει ανάμεσα στην ελληνική του ταυτότητα και καταγωγή και στην καινούργια του κατάσταση. Παλεύει με το διχασμένο του εαυτό. Ξεχωρίζει για την ιδιαίτερη του ευφυΐα και αναλαμβάνει θέση υψηλόβαθμου στελέχους του αιγυπτιακού στρατού. Η αιχμαλωσία ενός αγοριού, η αλλαγή θρησκείας και η σταδιοδρομία του στη διοίκηση δεν ήταν ασυνήθιστο φαινόμενο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.

 Την ίδια στιγμή, ο αδερφός του, ο Αντώνης Καμπάνης-Παπαδάκης του Φραγκιού, με τον οποίο είχαν αιχμαλωτιστεί μαζί, μεταφέρεται στην Κωνσταντινούπολη απ’ όπου γλιτώνει με την παρέμβαση της ρωσικής πρεσβείας και εξελίσσεται σε σημαίνοντα αστό των Αθηνών, ο οποίος νοιάζεται για τη μόρφωση του σκλαβωμένου λαού και ,παράλληλα, βοηθά τις επαναστάσεις εναντίον του κατακτητή.

Μισό αιώνα μετά την αιχμαλωσία του ο Ισμαήλ επιστρέφει στη γενέτειρα Κρήτη, ως αρχηγός του αιγυπτιακού στρατού, για να καταστείλει την επανάσταση του 1866-1868, κατά τη διάρκειά της οποίας, δολοφονείται ή σκοτώνεται, ή αυτοκτονεί. Είναι μια επιστροφή γεμάτη πόνο και απελπισία, αφού έρχεται ως κατακτητής στην πατρίδα του για να καταστείλει μιαν επανάσταση, ενώ ο ίδιος ήταν θύμα επανάστασης. Η τραγική ειρωνεία είναι πως ο αδερφός του Αντώνης χρηματοδοτεί και εμψυχώνει την ίδια επανάσταση από την Αθήνα.

 

Στο πρώτο μέρος του μυθιστορήματος διαβάζουμε τις επιστολές που τα δυο αδέλφια ανταλλάσσουν , αρχικά με επιφυλακτικότητα, στη συνέχεια , όμως, με εγκαρδιότητα και σε τόνο εξομολογητικό.

Φράσεις όπως: «φοβόταν τα ελληνικά μήπως επέμβουν. Κι αν δεν μπορούσε πια να ορίζει την κρυφή του ζωή, σε λίγο δε θα μπορούσε να ορίζει ούτε τη φανερή» (82) και παρακάτω, ενώ έχει εκστρατεύσει στην Κρήτη «Με πλημμύρισε αβάσταχτος πόθος να ξαναγράψω τα ελληνικά ή μήπως ήθελα να ξαναγράψω στον Αντώνη, τώρα που ήταν πια αδύνατον;»(100) δείχνουν την εσωτερική πάλη του Ισμαήλ ανάμεσα στις δυο του ταυτότητες, στους δυο πολιτισμούς.

Στο δεύτερο μέρος, ο Ισμαήλ μιλάει σε πρώτο πρόσωπο πριν τον άδοξο θάνατο του, όπου περιγράφονται χωρίς συναισθηματισμούς και μελοδραματισμούς, τα γεγονότα της Κρητικής επανάστασης καθώς και της αντίδρασης του αιγυπτιακού στρατού υπό την ηγεσία του Ισμαήλ Φερίκ πασά. Με βήματα αργά και σταθερά, η αφήγηση φτάνει στην κορύφωση της.

Το Λασίθι, γενέτειρα του Ισμαήλ Φερίκ πασά, υποδηλώνεται  με τη λέξη « οροπέδιο»

και δεν αναφέρεται ποτέ ονομαστικά, μάλλον γιατί η αγάπη του για τον τόπο του που ποτέ δεν ξέχασε είναι η spina del cuore, «το αγκάθι στην καρδιά» του υποτίτλου του βιβλίου, κάτι που αποφεύγουμε να αναφέρουμε γιατί μας πληγώνει.

 

Το απόσπασμα που ακολουθεί μιλάει για τα πρώτα χρόνια του Ιμπραήμ στην Αίγυπτο και τη στρατιωτική εκπαίδευση του: 

Ξαφνιάστηκε όταν κατάλαβε πως οι συμμαθητές του δεν τον ρωτούσαν ποτέ για τον τόπο που είχε στο μυαλό του, κι όταν αυτός άρχιζε να μιλά, εκείνοι έφευγαν αμίλητοι σαν μόλις να είχε τελειώσει η κουβέντα. Γνώριζαν πως ήταν Έλληνας αιχμάλωτος, απέναντί του όμως έδειχναν να ξέρουν πως ήταν ένα αγόρι με χαμένη μνήμη. Ήθελαν να του την ξαναχαρίσουν μέσα από τις δικές τους αιγυπτιακές αναμνήσεις. Σκέφτηκε πως η απαγόρευση της πατρίδας του στη σχολή σήμαινε πιο πολύ την απαγόρευση όσων εικόνων και αισθημάτων τη ζωογονούασν. Οι καινούριες γλώσσες που μάθαινε, αραβικά, τούρκικα και γαλλικά όφειλαν ν' αντικαταστήσουν τον παλιό του κόσμο μ' ένα πλήρη και φανταστικό, που θα εκτόπιζε τον παλιό, ώσπου να γίνει αυτός μόνο ο χειροπιαστός κόσμος του ώριμου άντρα. Αν και διαισθανόταν πως, καμιά φορά ο αεικίνητος ίσκιος του ανύπαρκτου συνοδεύει τ' ώριμο σώμα παίζοντας γύρω του, όπως ο σκύλος με τον αφέντη του.

Όλα έγινα τόσο γρήγορα, που δεν κατάλαβε πότε περιτμήθηκε και μπήκε σ' άλλη θρησκεία, σαν να μην ήταν αυτός ο ογκόλιθος τίποτε άλλο παρά μια μικρή πέτρα στο οικοδόμημα της δεύτερης ζωής του. Άλλοι διάλεξαν τη ζωή του στρατιώτη για τον αιχμάλωτο, που ήταν ίσως ό,τι πιο καλό θα περίμενε, ανισχυρος ο ίδιος να ορίσει τη μοίρα του. Συνέχεια μιλούσε με τον εαυτό του ελληνικά, χωρίς να μπορεί γι' αυτό και μόνο ν' αποφασίσει κάτι, που θ' άλλαζε τη ζωή του στα πρώτα χρόνια της αιχμαλωσίας. Τα εντός του ελληνικά τον εξωθούσαν στον κίνδυνο της ηθικής τους. Ο καινούριος όμως κόσμος, παρά την αυσττηρότητα της σχολής, κέντριζε τον πειρασμό της φιλομάθειάς του. Μόλις συνειδητοποίησε ότι είχε πια σωθεί από την απειλή ενός άμεσου θαντάτου ή μιας χειρότερης μοίρας, ηρέμησε κια αποφάσισε να μάθει όσο πιο πολλά μπορούσε με το ίδιο πάθος, που τον έκανε μικρό παιδί να μάθει το αλφάβητο και να συλλαβίζει τα χοντρά βιβλία στα αναλόγια των ψαλτών. Δυσκολεύτηκε να πιστέψει πως θα βρισκόταν πια με καινούριο όνομα και καινούρια θρησκεία. Πλην είδε καθαρά πως αυτό ήταν το χαράτσι για τις γνώσεις που θα του πρόσφερε η Αίγυπτος, και αποφάσισε να το πληρώσει χωρίς να του δώσει περισσότερη σημασία απ' ό,τι σ΄εναν φόρο. Και επειδή προέβλεπε από τότε πως ο δεύτερός του θάνατος θα ήταν εξίσου βίαιος με τη δεύτερη γέννησή του, φρόντισε να οπλιστεί όχι μόνο με τις πιο σύγχρονες στρατιωτικές γνώσεις ή την πιο αλάνθαστη σκοποβολή, αλλά και με την αδιάκοπη άσκηση αισθήματος και μυαλού. Επανέλαβε την απόφασή του να αφοσιωθεί στη μνήμη. Ν' ακολουθήσει τη γραμμή μιας αυστηρής εκπαίδευσης και μιας δύσκολης καριέρας, στολίζοντας όμως το μέτωπό του με το στεφάνι του οροπέδιου, μυστικό, δροσερό και ακάνθινο. Να δεσμεύσει στον θηλυκό συμβολισμό του κύκλου μεγάλο μέρος από το αίσθημα και το μυαλό. Εκεί θα εναπόθετε και το παιχνίδι του με το ανύπαρκτο, σαν άντρας. Και ούτε μια φορά δεν είπε ότι θα μπορούσε να ενώσει τις δύο ξεχωριστές ζωές

Κύλιση στην Αρχή