Ραψωδία Π: Το κύκνειο άσμα και ο θάνατος του Πατρόκλου

ΙΛΙΑΔΑ Π 684-867: Το κύκνειο άσμα και ο θάνατος του Πάτροκλου

Ενότητες

1η ενότητα: Ο Πάτροκλος φτάνει έως τα τείχη της Τροίας (στ. 684-697)

2η ενότητα: Ο Απόλλωνας απομακρύνει τον Πάτροκλο από τα τείχη (στ. 698-711)

3η ενότητα: Ο Απόλλωνας παρακινεί τον Έκτορα (στ. 712-725)

4η ενότητα: Ο Πάτροκλος σκοτώνει τον Κεβριόνη (στ. 726-750)

5η ενότητα: Η μάχη για το σώμα του νεκρού Κεβριόνη (στ. 751-785)

6η ενότητα: Ο Απόλλωνας αφοπλίζει τον Πάτροκλο (στ. 786-804)

7η ενότητα: Ο Εύφορβος τραυματίζει τον Πάτροκλο (στ. 805-817)

8η ενότητα: Ο Έκτορας σκοτώνει τον Πάτροκλο (στ. 818-867)

 

Η αριστεία του Πατρόκλου

  • σκοτώνει στη σειρά εννέα αντίπαλους
  • τρέπει πολλούς σε φυγή
  • προσπαθεί να ανεβεί στα τείχη της Τροίας και θα το κατάφερνε αν δεν παρενέβαινε ο Απόλλωνας Þ γενναιότητα ήρωα
  • αντιμετωπίζει πεζός τον Έκτορα
  • σκοτώνει τον Κεβριόνη
  • σκοτώνει 27 Τρώες σε τρεις επιθέσεις: σε καμιά προηγούμενη αριστεία δεν έχει γίνει κάτι τέτοιο (αποκορύφωμα αριστείας Πατρόκλου)
  • τραγική η αριστεία του Πατρόκλου: ο ίδιος θα σκοτωθεί για να επιστρέψει ο Αχιλλέας στον πόλεμο

 

Η ύβρη του Πατρόκλου

  • μεθυσμένος από τις επιτυχίες του παρέβλεψε τις εντολές του Αχιλλέα να γυρίσει πίσω μόλις απωθήσει τους Τρώες και σωθούν τα πλοία
  • ξεπέρασε τα όριά του
  • πίστεψε πως θα μπορούσε ακόμα και να πάρει την Τροία
  • ο θάνατός του είναι προγραμματισμένος από το Δία, αλλά με την υβριστική του στάση ο Πάτροκλος είναι και ο ίδιος υπεύθυνος για το θάνατό του

 

Η ύβρη του Έκτορα

  • υπερηφανεύεται για μια νίκη απέναντι σε έναν άοπλο και πληγωμένο αντίπαλο
  • η νίκη αυτή δεν του ανήκει ολοκληρωτικά, αφού έχουν προηγηθεί τα χτυπήματα ενός θεού κι ενός θνητού
  • δείχνει ασέβεια απέναντι στον ιερό θεσμό της ταφής των νεκρών, δηλώνοντας πως θα αφήσει άταφο το πτώμα του Πατρόκλου για να το φάνε τα όρνια
  • αψηφά τα προφητικά λόγια του Πατρόκλου
  • υποστηρίζει πως μπορεί να νικήσει ακόμα και τον ίδιο τον Αχιλλέα

 

Ο θάνατος του Πατρόκλου

  • αποτέλεσμα θεϊκής και ανθρώπινης συνέργειας
  • προκαλεί θλίψη στους Αχαιούς
  • από τον ποιητή δεν εξαίρεται ο νικητής Έκτορας, αλλά ο ηττημένος Πάτροκλος
  • πραγματοποιείται σε τρεις φάσεις

 

α΄ φάση: Πάτροκλος- Απόλλωνας

  • ο Απόλλωνας πλησιάζει τον Πάτροκλο καλυμμένος με ομίχλη, τον χτυπά στην πλάτη και τον αφοπλίζει
  • ένας θεός που χρησιμοποιεί δόλια μέσα αντιμετωπίζει τον Πάτροκλο Þ έμφαση στη γενναιότητα του ήρωα
  • ο Πάτροκλος ζαλισμένος και άοπλος είναι πια εύκολο να χτυπηθεί από ανθρώπινο χέρι

 

Ο αφοπλισμός του Πατρόκλου από τον Απόλλωνα

  • πραγματοποιείται από τον Απόλλωνα γιατί τα όπλα του Αχιλλέα είναι θεϊκά και άφθαρτα
  • δεν αρμόζει στον Πάτροκλο να φέρει θεϊκά όπλα γιατί είναι θνητός
  • γίνεται σταδιακά Þ επιβράδυνση Þ αγωνία και συμπάθεια ακροατών
  • τα όπλα αφαιρούνται από πάνω προς τα κάτω: συμβολίζεται η πορεία του Πατρόκλου από την άνοδο στην πτώση

 

β΄ φάση: Πάτροκλος- Εύφορβος

  • o Εύφορβος πλησιάζει τον άοπλο και ζαλισμένο ήρωα
  • τον χτυπά ύπουλα και απομακρύνεται
  • τονίζονται οι πολεμικές ικανότητες του Εύφορβου

Þ έμφαση στην ανδρεία του Πάτροκλου

 

γ΄ φάση: Πάτροκλος- Έκτορας

  • ο Πάτροκλος άοπλος και τραυματισμένος αποσύρεται από τη μάχη
  • ο Έκτορας τον πλησιάζει και τον σκοτώνει με το κοντάρι του
  • δεν τον χτυπά ύπουλα ¹ Απόλλωνας, Εύφορβος
  • άνανδρο το χτύπημά του, καθώς ο Πάτροκλος είναι τραυματισμένος και άοπλος
  • ο Έκτορας καυχιέται για τη νίκη του πάνω από τον ετοιμοθάνατο Πάτροκλο
  • υπερβαίνει τα όρια καθώς καυχιέται για μια νίκη που δεν του ανήκει ολοκληρωτικά και αγνοεί την προφητεία του Πατρόκλου, θεωρώντας ότι μπορεί να σκοτώσει και τον Αχιλλέα

Þ διαπράττει ύβρη

  • η ψυχή του νεκρού Πάτροκλου κατεβαίνει στον Άδη κλαίγοντας για τη χαμένη νιότη

 

Η απάντηση του ετοιμοθάνατου Πάτροκλου προς τον Έκτορα

  • ο Πάτροκλος αποδίδει το θάνατό του στους θεούς Δία & Απόλλωνα και τον Εύφορβο
  • τονίζει τον ύπουλο τρόπο που τον κατέβαλαν
  • περιορίζει το κατόρθωμα του Έκτορα στη σκύλευση των όπλων του

                 Þ μειώνει την επιτυχία του Έκτορα

  • προφητεύει το θάνατο του Έκτορα από τον Αχιλλέα
  • η μοίρα του Πατρόκλου δένεται με τη μοίρα του Έκτορα

 

Η σημασία του θανάτου του Πατρόκλου για το έπος

  • ακραία και απρόβλεπτη συνέπεια της οργής του Αχιλλέα
  • η οργή του Αχιλλέα προκάλεσε συμφορές στον αχαϊκό στρατό, αλλά τελικά στράφηκε και εναντίον του ίδιου με το θάνατο του αγαπημένου του φίλου
  • η οργή του Αχιλλέα θα μετατραπεί τώρα σε εκδικητική μανία
  • από εδώ και στο εξής η κινητήρια δύναμη του έπους θα είναι όχι η οργή του Αχιλλέα, αλλά η μανία του να εκδικηθεί το θάνατο του Πατρόκλου
  • ο θάνατος του Πατρόκλου προετοιμάζει και το θάνατο του Έκτορα

 

 

Ηθογράφηση προσώπων

 

Πάτροκλος

  • τραγικό πρόσωπο: πεθαίνει τη στιγμή που βρίσκεται στο απόγειο της δόξας του
  • διορατικός (προβλέπει το θάνατο του Έκτορα)
  • γενναίος
  • δυνατός
  • ικανός πολεμιστής
  • ατρόμητος
  • υβριστής / αλαζονικός (ξεπερνάει τα μέτρα)

 

Έκτορας

  • αλαζονικός / υβριστής
  • ασεβής
  • ειρωνικός
  • σκληρός
  • άνανδρος


 Πολιτιστικά στοιχεία: στοιχεία που μας δίνουν πληροφορίες για τον πολιτισμό της εποχής

  • οπλισμός: λόγχη, ασπίδα, ακόντια, κράνος, κοντάρι, θώρακας
  • κατεργασία μετάλλων & δέρματος
  • αμάξι (για μετακινήσεις και ως άρμα μάχης)
  • ηνίοχος (οδηγός άρματος)
  • τείχος
  • πλοία (ναυπηγική)
  • άλωση πόλης: ολοκληρωτική καταστροφή, εξόντωση ανδρών, αιχμαλωσία και υποδούλωση γυναικών
  • διεξαγωγή μάχης
  • οι ομηρικοί ήρωες μάχονταν πεζοί ή πάνω στο άρμα
  • εκτός από τα όπλα μάχονται και με πέτρες
  • σκύλευση όπλων νεκρού αντιπάλου: για να κριθεί κάποιος νικητής της μάχης, πρέπει να γίνει κάτοχος των όπλων ή του σώματος του αντιπάλου
  • συμπλοκές γύρω από το σώμα του νεκρού

 

Ιδεολογικά στοιχεία: στοιχεία που μας δίνουν πληροφορίες για τις ιδέες, τις αντιλήψεις, τον τρόπο σκέψης των ανθρώπων της ομηρικής εποχής

 

α. ανθρωπομορφισμός των θεών: αποδίδονται στους θεούς ανθρώπινα χαρακτηριστικά, ιδιότητες, συναισθήματα & αδυναμίες

εδώ: ο Απόλλωνας χρησιμοποιεί δόλο για να νικήσει τον Πάτροκλο

 

β. η επέμβαση των θεών στα ανθρώπινα: οι θεοί επεμβαίνουν στα ανθρώπινα πράγματα και καθορίζουν τις εξελίξεις.

εδώ: ο Δίας δίνει θάρρος στον Πάτροκλο

         ο Απόλλωνας παρακινεί τον Έκτορα να μπει στη μάχη

                               απομακρύνει τον Πάτροκλο από τα τείχη

                               τραυματίζει και αφοπλίζει τον Πάτροκλο

 

γ. η ευθύνη του ανθρώπου για τις πράξεις του

  • ο Πάτροκλος παρασύρεται από τις επιτυχίες του
  • ξεχνά τις συμβουλές του Αχιλλέα
  • ξεπερνά τα όριά του
  • με τη στάση του οδηγείται στο θάνατο

 

δ. άτη ® ύβρη ® νέμεση ® τίση

    (τύφλωση του νου ® υπέρβαση ορίων ® οργή θεών ® τιμωρία)

εδώ: ο Πάτροκλος παρασύρεται από τις επιτυχίες του (άτη)

® αν και επιτεύχθηκε ο στόχος του (να απωθήσει τους Τρώες και να σώσει τα πλοία) δεν επιστρέφει, σύμφωνα με τις εντολές του Αχιλλέα, αλλά προσπαθεί να πατήσει τα τείχη της Τροίας (ύβρη)

® επέμβαση Απόλλωνα (νέμεση)

® θάνατος Πατρόκλου (τίση)

 

ε. η σκύλευση του νεκρού πολεμιστή

  • μεγάλη τιμή και δόξα για το νικητή
  • ατίμωση για το νεκρό
  • συμπλοκές γύρω από το σώμα του νεκρού

 

στ. η μοίρα = το μερίδιο κάθε ανθρώπου στη ζωή, ό,τι του αναλογεί από χαρές και λύπες

  • το πιο σίγουρο που αναλογεί σε όλους τους ανθρώπους είναι ο θάνατος Þ μοίρα = θάνατος
  • στο έπος ούτε θεοί, ούτε άνθρωποι μπορούν να ξεφύγουν από τη μοίρα
  • στον Όμηρο οι ήρωες παίρνουν ελεύθερα αυτό που τους έχει γράψει η μοίρα

εδώ: η μοίρα θεωρείται παντοδύναμη (στ. 853)

        ο Πάτροκλος αποδίδει το θάνατό του στη μοίρα (στ. 849)

 

ζ. οι προφητικές ικανότητες των μελλοθάνατων

εδώ: ο Πάτροκλος προφητεύει το θάνατο του Έκτορα από τον Αχιλλέα

 

η. η ψυχή: οι ψυχές των νεκρών κατεβαίνουν στον Άδη

 

Αφηγηματικές τεχνικές

  1. τριαδικό σχήμα
  • τρεις φορές προσπαθεί ο Πάτροκλος να πατήσει το τείχος της Τροίας
  • τρεις φορές τον σπρώχνει ο Απόλλωνας
  • τρεις φορές ορμά ο Πάτροκλος ενάντια στους Τρώες
  • σκοτώνει από τρεις Τρώες σε κάθε επίθεση
  • τρίτος χτυπά τον Πάτροκλο ο Έκτορας

β. αποστροφή: ο αφηγητής απευθύνεται σε κάποιον από τους πρωταγωνιστές του έπους σε β΄ ενικό πρόσωπο, σαν να συμμετέχει και ο ίδιος στα γεγονότα.

εδώ: ο ποιητής απευθύνεται στο Πάτροκλο 6 φορές Þ συμπάθεια προς τον ήρωα που σε λίγο θα πεθάνει

γ. προοικονομία: ο ποιητής μας προετοιμάζει για γεγονότα που θα συμβούν αργότερα. εδώ προοικονομούνται:

  • στ. 686-687, 692-693: ο θάνατος του Πατρόκλου
  • στ. 688-691: ο θάνατος του Πατρόκλου από τον Έκτορα
  • στ. 700-701: ο ρόλος του Απόλλωνα στο θάνατο του Πατρόκλου
  • στ. 707-709: ο θάνατος του Πατρόκλου και του Αχιλλέα (ο οποίος, όμως, δε θα παρουσιαστεί στην Ιλιάδα)
  • στ. 730: η νίκη του Έκτορα
  • στ. 799-800: η σκύλευση των όπλων του Πατρόκλου και ο θάνατος του Έκτορα
  • στ. 851-854: ο θάνατος του Έκτορα

δ. επιβράδυνση: καθυστερείται η εξέλιξη της πλοκής πριν από ένα σημαντικό γεγονός, με την παρεμβολή περιγραφής ή αφήγησης που δε συνδέονται άμεσα με το συγκεκριμένο θέμα Þ εντείνεται η αγωνία και το ενδιαφέρον του αναγνώστη

εδώ: καθυστερείται ο θάνατος του Πατρόκλου με:

  • τα κατορθώματα του ήρωα
  • την αποκορύφωση της αριστείας του
  • το σταδιακό αφοπλισμό του

Þ εντείνεται η αγωνία των ακροατών

     η πτώση του Πάτροκλου γίνεται πιο τραγική μετά την αριστεία του

     αυξάνεται η συμπάθεια των ακροατών προς τον Πάτροκλο

ε. πλατιά παρομοίωση: παρομοίωση που εκτείνεται σε περισσότερους από ένα στίχους. Η εικόνα που θέλει να τονίσει ο ποιητής παρομοιάζεται με μια άλλη εικόνα από τη φύση ή τη ζωή, που είναι περισσότερο οικεία στον ακροατή. Κατά την ανάλυση μιας πλατιάς παρομοίωσης διακρίνουμε:

α. τι παρομοιάζεται

β. με τι

γ. το κοινό τους σημείο

δ. το ρόλο της παρομοίωσης

  1. στ. 745-749

α. τι παρομοιάζεται: ο Κεβριόνης που πέφτει νεκρός από το αμάξι

β. με τι: με δύτη που βουτάει στη θάλασσα για να βρει στρείδια

γ. το κοινό τους σημείο: η φορά προς τα κάτω & η ευκολία της πτώσης

δ. ο ρόλος της παρομοίωσης: παραστατικότητα, αντίθεση ειρηνικής ¹ πολεμικής σκηνής, ειρωνεία

  1. στ. 752-754

α. τι παρομοιάζεται: ο Πάτροκλος

β. με τι: με λιοντάρι που ορμάει πάνω σε ταύρους και τους αφανίζει μέχρι που πληγώνεται στο στήθος

γ. το κοινό τους σημείο: η ορμή, η μανία

δ. το ρόλο της παρομοίωσης: παραστατικότητα, προοικονομεί το θάνατο του Πατρόκλου

  1. στ. 757-761

α. τι παρομοιάζεται: ο Έκτορας και ο Πάτροκλος που μάχονται για το νεκρό σώμα του Κεβριόνη

β. με τι: με λιοντάρια που παλεύουν λυσσασμένα για ένα σκοτωμένο ελάφι

γ. το κοινό τους σημείο: η λύσσα, η γενναιότητα

δ. το ρόλο της παρομοίωσης: παραστατικότητα, τονίζεται ότι οι δυο αντίπαλοι είναι ισότιμοι, αφού παρομοιάζονται και οι δύο με λιοντάρια

  1. στ. 765-771

α. τι παρομοιάζεται: οι Αχαιοί και οι Τρώες που συγκρούονται γύρω από το νεκρό Κεβριόνη

β. με τι: με δυο αντίθετους ανέμους που φυσούν με ορμή μέσα σε πυκνό δάσος

γ. το κοινό τους σημείο: η ορμή

δ. το ρόλο της παρομοίωσης: ζωντάνια, παραστατικότητα, δίνεται έμφαση στον ήχο (ηχητικές και οι δύο εικόνες), εικόνα από τη φύση Þ διάλειμμα από την ένταση του πολέμου

  1. στ. 823-829

α. τι παρομοιάζεται: η θανάτωση του Πάτροκλου από τον Έκτορα

β. με τι: με τη θανάτωση αγριόχοιρου από λιοντάρι

γ. το κοινό τους σημείο: η εξόντωση του αντιπάλου

δ. το ρόλο της παρομοίωσης: παραστατικότητα, τονίζεται η ανισότητα της σύγκρουσης, προβάλλεται η γενναιότητα και η αντίσταση του Πάτροκλου

στ. απλές παρομοιώσεις: ως δαίμων (στ. 705), ως βουτηχτής (στ. 743), ωσάν θεός (στ. 786)

ζ. ρεαλισμός: προσπάθεια για πιστή και αντικειμενική απόδοση της πραγματικότητας

εδώ: οι σκηνές των θανάσιμων τραυματισμών του Κεβριόνη και του Πατρόκλου περιγράφονται με ακρίβεια και ωμότητα

η. αντιθέσεις

  • άνοδος Πατρόκλου (αριστεία) ¹ πτώση του (θάνατος)
  • μάχη με έντονη κίνηση ¹ νεκρός Κεβριόνης
  • ειρηνική σκηνή γεωργών ¹ πολεμική σκηνή μάχης

θ. επική / τραγική ειρωνεία: οι ακροατές / αναγνώστες / θεατές γνωρίζουν πράγματα που ο ήρωας αγνοεί

  • στ. 744-750: ο Πάτροκλος χλευάζει τον νεκρό αντίπαλό του, αγνοώντας πως και το δικό του τέλος πλησιάζει
  • στ. 832-835: ο Έκτορας αγνοεί πως το τέλος του πλησιάζει και μαζί και η καταστροφή της Τροίας
  • στ. 836: ο Έκτορας αγνοεί πως το δικό του σώμα είναι αυτό που θα κακοποιηθεί και θα μείνει άταφο για μέρες και όχι του Πατρόκλου
  • στ. 838-841: ο Έκτορας ισχυρίζεται πως ο Αχιλλέας έστειλε τον Πάτροκλο στη μάχη
  • στ. 860-861: ο Έκτορας πιστεύει πως θα σκοτώσει τον Αχιλλέα, ενώ θα συμβεί ακριβώς το αντίθετο
Βαθμολογήστε αυτό το άρθρο
(0 ψήφοι)
Συνδεθείτε για να υποβάλετε σχόλια

Περισσότερα σε αυτή την κατηγορία:

Κύλιση στην Αρχή